Bầu cử sớm – nước cờ mạo hiểm của Thủ tướng Nhật Bản
Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae vừa tuyên bố giải tán Hạ viện tại kỳ họp thường kỳ ngày 23/1 của Quốc hội để mở đường cho cuộc bầu cử sớm vào giữa tháng 2 tới.
Mặc dù đã thông báo ý định từ trước, nhưng tin tức này vẫn gây chấn động chính trường Nhật Bản và giới truyền thông. Trong bối cảnh chính trị, tài chính và quốc tế phức tạp, động thái này được ví như một bước đi mạo hiểm của bà Takaichi nhằm tìm kiếm sự ủng hộ của cử tri đối với Đảng Tự do cầm quyền.
Lý do Thủ tướng Nhật Bản muốn bầu cử sớm
Theo thông báo của Thủ tướng Takaichi Sanae, Hạ viện gồm 465 ghế của Nhật Bản sẽ bắt đầu giải tán từ ngày 23/1, để tổ chức bầu cử sớm vào ngày 8/2.
Trước đó, trong một cuộc họp báo, bà Takaichi đã giải thích cho quyết định này là để Đảng Dân chủ tự do cầm quyền (LDP) giành thêm sự ủng hộ của công chúng. Hiện LDP là đảng cầm quyền, nhưng chỉ nắm giữ 199 trong số 465 ghế tại Hạ viện. Sau khi sáp nhập với đối tác liên minh là Đảng Duy Tân Nhật Bản, đảng này chỉ đạt được đa số sít sao (233 ghế).
"Tôi đánh cược vị trí của mình với tư cách là thủ tướng vào quyết định này. Tôi yêu cầu người dân Nhật Bản trực tiếp đánh giá xem liệu họ có thể giao phó việc điều hành đất nước cho Takaichi Sanae hay không."
Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae.
Theo quan điểm của bà Takaichi Sanae, “canh bạc” này không phải là một lựa chọn, mà là lối thoát duy nhất.
Trong điều kiện bình thường, Quốc hội Nhật Bản cần phải thông qua và ban hành ngân sách hằng năm trước khi bắt đầu năm tài khóa mới vào ngày 1/4. Chính phủ Nhật Bản ban đầu dự định thông qua dự luật ngân sách năm tài khóa 2026 tại kỳ họp Quốc hội khai mạc vào ngày 23/1. Tuy nhiên, hiện tại, Liên minh cầm quyền gồm Đảng Dân chủ Tự do (LDP) và Đảng Duy Tân Nhật Bản vẫn còn lỏng lẻo. LDP không nắm giữ đa số ghế tại cả Hạ viện lẫn Thượng viện, còn Đảng Duy Tân Nhật Bản lại chỉ tập trung vào vấn đề riêng của mình. Vì vậy liên minh này sẽ phải giành được sự ủng hộ của các đảng đối lập để thông qua dự luật ngân sách.
Còn bản thân bà Takaichi đã phải đối mặt với sự chỉ trích liên tục từ các đảng đối lập vì những phát ngôn gây tranh cãi về Đài Loan (Trung Quốc) làm căng thẳng quan hệ Trung - Nhật.
Trong khi đó, Liên minh Cải cách Trung dung mới ra mắt gồm Đảng Dân chủ Lập hiến Nhật Bản và Đảng Komeito đã trở thành đảng đối lập chính của Nhật Bản với 165 nghị sĩ tại Hạ viện. Liên minh này nhằm mục tiêu đánh bại Liên minh cầm quyền bảo thủ trong cuộc bầu cử sắp tới.
Trong bối cảnh đó, nếu Quốc hội họp như thường lệ, dự luật ngân sách, giá cả và chính sách đối ngoại của bà Takaichi có khả năng trở thành tâm điểm chỉ trích của phe đối lập và không thể thông qua. Nội các của bà Takaichi có thể sẽ mất đi sự ủng hộ do bị chất vấn gay gắt về các vấn đề này.
Nếu muốn giữ vững vị trí thủ tướng, bà cần thay đổi hoàn toàn cục diện chính trị. Việc giải tán Hạ viện và bầu cử sớm sẽ cho phép bà Takaichi tận dụng sự ủng hộ mạnh mẽ của công chúng để củng cố quyền lực trong Đảng LDP và củng cố thế đa số mong manh của liên minh cầm quyền. Kể từ khi nhậm chức vào tháng 10/2025, tỷ lệ ủng hộ bà Takaichi luôn duy trì ở mức cao, nhờ lập trường bảo thủ rõ rệt và hình ảnh "nữ thủ tướng đầu tiên". Dù vướng phải tranh cãi gần đây, nhưng theo các cuộc thăm dò mới nhất, tỷ lệ ủng hộ nội các vẫn duy trì trên 70% trong ba tháng liên tiếp. Đây là một hiện tượng cực kỳ hiếm gặp trong chính trường Nhật Bản những năm gần đây.
"Tỷ lệ ủng hộ của bà ấy đã rất cao trong công chúng, và bà ấy có thể nghĩ rằng mức độ này có thể không duy trì được lâu. Vì vậy, ngay bây giờ có thể là cơ hội tốt nhất để bà ấy tận dụng sự nổi tiếng phi thường của mình với tư cách cá nhân và lãnh đạo, và sử dụng điều đó để giành lại những ghế mà Đảng LDP đã mất trong các cuộc bầu cử trước đây."
Ông Jeffrey Hall - Khoa Nghiên cứu Nhật Bản, Đại học Nghiên cứu Quốc tế Kanda.
Mặc dù theo luật pháp Nhật Bản, việc giải tán Hạ viện hoàn toàn là đặc quyền của thủ tướng, nhưng quyết định giải tán vào thời điểm này đang bị chỉ trích là có vấn đề về mặt pháp lý và là một động thái chính trị bất thường.
Ông Shigeaki Koga - Nhà bình luận chính trị và kinh tế Nhật Bản cho hay: "Việc giải tán Quốc hội hợp pháp chỉ nên diễn ra sau khi Quốc hội đã thảo luận kỹ lưỡng về các dự luật hoặc chính sách quan trọng, khi không thể đạt được thỏa thuận và cần phải đưa ra quyết định bằng cách tham khảo ý kiến công chúng. Đó mới là mục đích thực sự của việc giải tán. Tuy nhiên, lần này, Quốc hội mới chỉ bắt đầu và hầu như chưa đạt được gì. Giải tán trong điều kiện như vậy không phải là điều mà Hiến pháp mong muốn. Điều đó khá bất thường và có vấn đề."
Một số chính trị gia cũng cho rằng bà Takaichi không cho cử tri đủ thời gian để đánh giá các đề xuất chính sách. Quyết định của bà đã vấp phải sự chỉ trích liên tục từ nội bộ LDP và phe đối lập, cho rằng bà đã phá vỡ những lời hứa cá nhân và ưu tiên lợi ích của LDP hơn lợi ích của người dân.
Áp lực đối với ngân sách tài khóa mới
Theo thông lệ, ngân sách năm tài khóa mới của Nhật Bản thường được xem xét và thông qua trước cuối tháng 3. Một số phương tiện truyền thông Nhật Bản chỉ ra rằng với việc giải tán Hạ viện, ngân sách năm tài khóa 2026 của Nhật Bản có khả năng sẽ không được thông qua vào cuối tháng 3 như kế hoạch. Nếu ngân sách năm tài khóa mới không được thông qua kịp thời, cuộc sống của người dân Nhật Bản và nền kinh tế chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng trong năm tài khóa 2026, bắt đầu từ ngày 1/4.
Một số chính trị gia và người dân Nhật Bản hôm 23/1 đã chỉ trích quyết định giải tán Hạ viện của Thủ tướng Takaichi là "phi logic" và "vô trách nhiệm", cho rằng quyết định này phớt lờ tình trạng hiện tại của nền kinh tế trong nước và cuộc sống của người dân.
"Đây là một động thái hoàn toàn coi thường cuộc sống của người dân, vì ngân sách bị gác lại, điều này thật phi lý. Hơn nữa, điều này lại xảy ra vào thời điểm như vậy."
Ông Hiroshi Kawauchi - Thành viên Liên minh Cải cách Trung dung.
Người biểu tình Nhật Bản chia sẻ: "Với quy mô tổng thể, việc hoàn thiện ngân sách đương nhiên cần thời gian. Tùy thuộc vào hoàn cảnh, có thể cần phải lập ngân sách mới. Trong trường hợp đó, không chắc chắn liệu ngân sách có được thông qua trước kỳ nghỉ cuối tuần dài hay không, điều này có vẻ rất thiếu trách nhiệm."
Các nhà hoạt động chỉ ra rằng, chính phủ có thể cần phải chuẩn bị ngân sách tạm thời để duy trì hoạt động tài chính, điều này chắc chắn sẽ ảnh hưởng đáng kể đến nền kinh tế Nhật Bản. Chi tiêu quốc phòng, an sinh xã hội và chi tiêu của chính quyền địa phương chắc chắn sẽ bị thu hẹp lại trong một khung thời gian chặt chẽ hơn.
Kế hoạch của bà Takaichi là chuẩn bị một cuộc bầu cử nhanh chóng để bầu ra Hạ viện mới, từ đó nhanh chóng thông qua ngân sách mới.
"Một số người cho rằng việc giải tán Quốc hội và bầu cử sẽ khiến việc thông qua ngân sách năm tài khóa 2026 trở nên vô cùng khó khăn. Để giảm thiểu tác động, kế hoạch là giải tán Hạ viện vào ngày 23/1, công bố bầu cử vào ngày 27/1 và tổ chức bỏ phiếu vào ngày 8/2, từ đó tiến hành bầu cử một cách nhanh chóng."
Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi.
Cùng với tuyên bố bầu cử sớm, bà Takaichi cũng cam kết tạm ngừng thuế tiêu thụ 8% đối với thực phẩm trong vòng hai năm. Động thái này nhận được sự ủng hộ từ một số đối thủ chính trị, nhưng đồng thời cũng đặt ra những rủi ro đối với nền tài chính công vốn đã bấp bênh của Nhật Bản. Điều này có thể tạo ra một lỗ hổng lớn trong nguồn thu ngân sách nhà nước, trong bối cảnh Nhật Bản đang đẩy lợi suất trái phiếu chính phủ nước này lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ.
Anh Akira Nakagawa - Người dân Nhật Bản cho hay: “Về cơ bản đó là các biện pháp chống lại tình trạng giá cả leo thang. Thành thật mà nói, tôi nghĩ cần một chính sách cân bằng hơn. Ý tưởng giảm thuế tiêu thụ thực phẩm xuống 0% là điều mà cả đảng cầm quyền và đảng đối lập đều đang đề cập. Có vẻ như không còn lựa chọn nào khác. Đặc biệt là với chiến dịch tranh cử ngắn ngủi chỉ hai tuần, tôi cảm thấy không thể có một cuộc thảo luận bình tĩnh, và điều đó khiến tôi rất lo lắng.”
Trước đó, Chính phủ của bà Takaichi đã đưa ra một kế hoạch ngân sách cao kỷ lục, 122,3 nghìn tỷ yên (785 tỷ USD) cho năm tài khóa 2026, cùng với một gói kích thích tập trung vào việc giảm bớt khó khăn do chi phí sinh hoạt tăng cao.
Theo lý giải của Chính phủ Nhật Bản, sở dĩ ngân sách tài khóa năm tới cao kỷ lục bởi vấn đề chi phí an sinh xã hội dự kiến sẽ vượt quá ngân sách ban đầu của năm tài khóa cũ do các yếu tố như dân số già hóa khiến chi phí y tế tăng; vấn đề chi phí trái phiếu chính phủ, lãi suất tăng. Ngoài ra, tổng chi phí dự kiến cũng sẽ tăng lên do mức lương và giá cả hàng hóa ngày càng trở nên đắt đỏ hơn.
Tuy nhiên, nhiều người lo ngại rằng việc chi phí vay dài hạn tăng, cùng với các kế hoạch chi tiêu mạnh tay của bà Takaichi, có thể đẩy nhanh lạm phát và làm tăng gánh nặng nợ công vượt quá 200% GDP - mức cao trong nhóm các nền kinh tế phát triển.
Rủi ro khi tổ chức bầu cử sớm
Quyết định giải tán Hạ viện của Thủ tướng Nhật Bản sẽ tạo ra khoảng trống chính trị để khởi động một cuộc bầu cử sớm vào ngày 8/2. Như chính Thủ tướng Takaichi nhận định, đây là một sự đặt cược của bà để giành thêm sự ủng hộ cho đảng cầm quyền. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định đây có thể là một nước cờ đầy rủi ro đối với vị thủ tướng mới chỉ tại nhiệm hơn ba tháng.
Các chuyên gia nhận định rằng, ngoài mặt, đây có vẻ là một động thái chiến lược; nhưng trong bối cảnh chính trị, tài chính và quốc tế phức tạp hơn, lựa chọn này giống như một nước cờ đầy rủi ro đối với bà Takaichi.
"Tôi nghĩ đây là một canh bạc lớn vào thời điểm này. Chúng ta không thể chắc chắn rằng chỉ vì thủ tướng được lòng dân mà đảng và các chính trị gia của đảng đó sẽ thắng cử."
Ông Jeffrey Hall - Khoa Nghiên cứu Nhật Bản, Đại học Nghiên cứu Quốc tế Kanda.
Kết quả của cuộc bầu cử sớm này vẫn còn rất khó đoán. Thứ nhất, sự hợp tác giữa các đảng đối lập như Đảng Dân chủ Lập hiến và Đảng Komeito có thể tạo ra một sự kiểm soát mạnh mẽ hơn đối với đảng cầm quyền. Một số nhà phân tích chỉ ra rằng sự liên minh của hai đảng này sẽ làm tăng cơ hội đánh bại LDP tại một số khu vực bầu cử.
Thứ hai, một cuộc thăm dò của Nikkei cho thấy tỷ lệ ủng hộ của Đảng LDP vẫn ở mức khoảng 30%, thấp hơn cả mức thất bại nặng nề trong cuộc bầu cử Quốc hội năm 2024. Trong khi đó, vấn đề "tham nhũng" của LDP vẫn chưa được giải quyết, và bản thân bà Takaichi đang vướng vào các cáo buộc nhận hối lộ. Điều này có thể là lý do quan trọng khiến cử tri thiếu tin tưởng vào LDP.
Nếu Đảng LDP thành công trong việc giành thêm ghế, hoặc thậm chí đạt được đa số, bà Takaichi Sanae sẽ trở thành thủ tướng quyền lực nhất kể từ thời cố Thủ tướng Shinzo Abe. Bà hoàn toàn có thể thúc đẩy ngân sách khổng lồ, đẩy nhanh việc thực hiện "chính sách tài khóa chủ động" và củng cố những thành tựu ngoại giao với Mỹ, Hàn Quốc và châu Âu như những lợi thế chính trị cá nhân.
Tuy nhiên, nếu kết quả bầu cử không thuận lợi và số ghế của Đảng LDP tiếp tục giảm, bà Takaichi sẽ phải đối mặt với cú sốc kép từ cả bên trong và bên ngoài. Khi đó, các đảng đối lập sẽ yêu cầu bà từ chức với lý do "mất đi sự ủng hộ của công chúng".
"Tình huống xấu nhất là bà Takaichi mất ghế cho Đảng LDP, và điều đó hoàn toàn có thể xảy ra. Với sự thay đổi lớn trong cấu trúc chính trị của các đảng đối lập, rất khó để dự đoán kết quả của nhiều cuộc đua này. Và một trong những khối cử tri ổn định nhất cả nước là cử tri của Đảng Komeito, và bà ấy đã mất đi sự ủng hộ của họ."
Ông Jeffrey Hall - Khoa Nghiên cứu Nhật Bản, Đại học Nghiên cứu Quốc tế Kanda.
Một cuộc bầu cử sớm cũng có thể làm nổi bật những mâu thuẫn nội bộ tiềm tàng trong LDP. Phó Chủ tịch LDP Taro Aso, người được coi là "người đứng sau hậu trường" của bà Takaichi, đã phản đối quyết định này. Nếu kết quả bầu cử thuận lợi, sự phụ thuộc của bà Takachi vào Phó Chủ tịch Đảng Aso có thể giảm đi, và những khác biệt giữa hai người sẽ trở nên rõ ràng hơn; còn nếu cuộc bầu cử không thành công, nền tảng của đảng có thể bị lung lay hơn nữa, và sự ổn định của chính quyền Thủ tướng Takaichi sẽ phải đối mặt với thử thách lớn hơn.
Về mặt đối ngoại, trong bối cảnh tình hình toàn cầu bất ổn hiện nay, một cuộc bầu cử sớm có nghĩa là các chính sách đối ngoại và kinh tế của Nhật Bản sẽ chuyển sang "chế độ tạm thời" trong ít nhất là một tháng. Ở một mức độ nào đó, đây chính là sự “ngắt quãng” trong việc ra quyết định chính sách đối ngoại của Nhật Bản, trong bối cảnh nước này đang cần có các biện pháp ngoại giao ổn định và tích cực trước căng thẳng địa chính trị phức tạp thời gian gần đây.
Bà Takaichi đang cố gắng sử dụng một chiến thắng bầu cử sớm để bù đắp những bất lợi trong giai đoạn đầu nhiệm kỳ của mình và đảm bảo một tấm vé một chiều đến hết nhiệm kỳ và xa hơn nữa. Tuy nhiên, việc "sử dụng tín nhiệm tương lai để bù đắp quyền lực hiện tại" rất có thể sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng lâu dài trong hai đến ba năm tới, khiến Nhật Bản thiếu đi khả năng điều chỉnh chính sách cần thiết trước những biến động toàn cầu. Trước mắt, quân bài “bầu cử sớm” có thể đem lại chiến thắng cho đảng cầm quyền như bà Takaichi kỳ vọng hay không vẫn phải chờ đến cuộc bầu cử vào tháng hai tới mới có thể có được câu trả lời.
