Canada trước bài toán cân bằng thương mại Mỹ - Trung Quốc
Trong bối cảnh Chính phủ Canada tăng cường hợp tác kinh tế với Trung Quốc và công khai bất đồng với chính sách thương mại của Mỹ, quan hệ Washington - Ottawa đang đứng trước nhiều câu hỏi về mức độ gắn kết thời gian tới.
Hàng rào thuế quan có khiến Mỹ mất “hàng xóm tốt”?
Căng thẳng giữa Mỹ và nước láng giềng Canada bùng phát sau khi Ottawa đạt được một thỏa thuận thương mại sơ bộ với Bắc Kinh, tập trung vào việc điều chỉnh thuế quan trong một số lĩnh vực then chốt.
Theo đó, Canada cho phép nhập khẩu khoảng 49.000 xe điện Trung Quốc mỗi năm với mức thuế ưu đãi 6,1%, đổi lại Bắc Kinh giảm mạnh thuế nhập khẩu đối với hạt cải dầu của Canada. Thỏa thuận này được xem là bước đi nhằm tháo gỡ những biện pháp trả đũa thương mại kéo dài giữa hai bên từ năm 2024.
Trước đó, Ottawa từng “theo chân” Washington khi áp thuế 100% đối với xe điện Trung Quốc, 25% đối với thép và nhôm. Đáp lại, Trung Quốc đã áp thuế 100% với dầu và bột hạt cải dầu của Canada, đồng thời đánh thuế 25% đối với thịt lợn và hải sản.
Những biện pháp trả đũa qua lại đã khiến nhiều ngành kinh tế Canada chịu sức ép đáng kể, đặc biệt là nông nghiệp. Trong chuyến thăm Trung Quốc hồi đầu tháng này, Thủ tướng Mark Carney đã quyết định điều chỉnh chính sách, nhằm tháo gỡ bế tắc thương mại và mở đường cho khả năng Trung Quốc đầu tư vào ngành công nghiệp ô tô Canada trong vòng ba năm tới.
“Thỏa thuận này sẽ mở ra nhiều cơ hội cho Canada và Trung Quốc. Thủ tướng Carney đã nhấn mạnh rất rõ trong các tuyên bố chung giữa lãnh đạo hai nước rằng thỏa thuận hướng đến việc hợp tác và đầu tư của các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc vào Canada. Vì vậy, nó sẽ giúp tạo thêm việc làm cho người dân Canada.”
Ban đầu, Tổng thống Trump từng nhận định đây là điều Thủ tướng Mark Carney nên làm, và việc Canada ký kết một thỏa thuận thương mại là “điều tốt”. Tuy nhiên, chỉ ít ngày sau, trong một bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump đã đổi giọng gay gắt, cho rằng bước đi của Canada có thể biến Ottawa thành “cảng trung chuyển” để hàng hóa Trung Quốc tràn vào Mỹ.
Tổng thống Mỹ thậm chí cảnh báo Trung Quốc sẽ “nuốt chửng Canada”, gây tổn hại nghiêm trọng đến doanh nghiệp, cấu trúc xã hội và lối sống của quốc gia láng giềng phía Bắc. Với lập luận, ông Trump cảnh báo, nếu thỏa thuận giữa Canada và Trung Quốc được triển khai, Mỹ sẽ “ngay lập tức” áp thuế 100% đối với toàn bộ hàng hóa Canada nhập khẩu vào thị trường Mỹ.
Về phía Canada, Ottawa khẳng định thỏa thuận đạt được với Trung Quốc không phải là hiệp định thương mại tự do, mà chỉ nhằm giải quyết một số vấn đề thuế quan cụ thể. Bộ Thương mại Canada nhấn mạnh mục tiêu của nước này là đa dạng hóa đối tác kinh tế, giảm sự phụ thuộc quá lớn vào thị trường Mỹ và tăng cường khả năng tự chủ của nền kinh tế.
“Theo Hiệp định thương mại tự do với Mỹ và Mexico, Canada đã cam kết không theo đuổi các hiệp định thương mại với những nền kinh tế phi thị trường mà không thông báo trước. Chúng tôi không có ý định ký kết thương mại với Trung Quốc hoặc bất kỳ nền kinh tế phi thị trường nào khác. Những gì chúng tôi đã làm với Trung Quốc là sửa chữa một số vấn đề phát sinh trong vài năm qua.”
Đe dọa thuế quan xuất hiện chỉ vài ngày sau các màn tranh luận nảy lửa giữa hai nhà lãnh đạo Mỹ và Canada tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos. Tại đây, Thủ tướng Carney cho rằng trật tự thế giới truyền thống do Mỹ dẫn đầu đang rạn nứt và kêu gọi các nước đa dạng hóa các liên minh và quan hệ thương mại.
“Tôi xin nói thẳng, chúng ta đang trải qua một sự đứt gãy, chứ không phải một sự chuyển đổi. Trong hai thập kỷ qua, hàng loạt khủng hoảng về tài chính, y tế, năng lượng và địa chính trị đã phơi bày những rủi ro từ hội nhập toàn cầu cực đoan. Gần đây, các cường quốc còn bắt đầu sử dụng hội nhập kinh tế như một vũ khí, thuế quan trở thành đòn bẩy, cơ sở hạ tầng tài chính thành công cụ cưỡng chế, và chuỗi cung ứng trở thành những điểm yếu có thể bị khai thác.”
Đáp trả, ông Trump thu hồi lời mời ông Carney tham gia Hội đồng Hòa bình mà Washington lập ra nhằm giải quyết các xung đột toàn cầu. Thậm chí, ông chủ Nhà Trắng cho rằng “Canada tồn tại là nhờ Mỹ.”
“Canada nhận được rất nhiều thứ miễn phí từ Mỹ. Họ lẽ ra nên biết ơn, nhưng họ đã không làm vậy.”
Các đe dọa thuế quan vốn là chiến thuật gây sức ép quen thuộc của Tổng thống Trump, bởi đây không phải lần đầu tiên ông dùng biện pháp này với Canada. Chỉ khác lần này, bối cảnh nghiêm trọng hơn khi quan hệ Mỹ - Canada đang xấu đi nhanh chóng.
Thay vì tạo hiệu quả hợp tác, việc lấy thuế quan làm công cụ gây áp lực đã khiến Canada phản ứng thận trọng, tìm kiếm các đối tác kinh tế khác để bảo vệ lợi ích quốc gia.
Trước Trung Quốc, Canada đã nối lại đàm phán thương mại với Ấn Độ, với mục tiêu tăng gấp đôi kim ngạch thương mại song phương lên 50 tỷ USD vào năm 2030. Trước những diễn biến này, giới phân tích nhận định, trong trường hợp Mỹ - Canada, dựng “hàng rào” bằng sức ép không khiến các đồng minh hành xử thân thiện hay hợp tác, mà đôi khi còn làm quan hệ trở nên xa cách hơn.
Rủi ro cho Mỹ và Canada
Đe dọa áp thuế 100% của Tổng thống Mỹ Donald Trump đối với Canada không chỉ là vấn đề chính trị, mà còn tiềm ẩn rủi ro kinh tế nghiêm trọng cho cả hai quốc gia. Với mối quan hệ thương mại gắn bó chặt chẽ, bất kỳ thay đổi nào trong thuế quan đều có thể tác động trực tiếp tới chuỗi cung ứng, chi phí sản xuất và đời sống người dân hai nước.
Các chuyên gia cảnh báo, nếu lời đe dọa này được thực hiện, sẽ không chỉ có Canada chịu hậu quả mà chính nền kinh tế Mỹ cũng chịu ảnh hưởng, đặc biệt là nếu Ottawa cũng “ăn miếng trả miếng” bằng các biện pháp thương mại tương xứng.
Canada là đối tác thương mại hàng đầu của Mỹ, với khoảng 2,7 tỷ USD hàng hóa và dịch vụ được vận chuyển qua biên giới mỗi ngày. Nước này cung cấp 60% dầu thô, 85% điện nhập khẩu của Mỹ, cùng nhiều kim loại và khoáng sản chiến lược mà Washington cần cho an ninh quốc gia.
Ở chiều ngược lại, Mỹ cũng là đối tác thương mại lớn của Canada, với kim ngạch thương mại đáng kể trong các lĩnh vực ô tô và máy móc. Vì vậy, mức thuế 100% sẽ làm tăng chi phí xuất khẩu, gián đoạn chuỗi cung ứng và tê liệt sản xuất tại các nhà máy ở cả hai nước.
“Khoảng 75% hàng xuất khẩu của Canada đi sang Mỹ, vì vậy chúng tôi sẽ tiếp tục xuất khẩu. Chỉ là giá sẽ cao hơn, nên cả người tiêu dùng và doanh nghiệp Mỹ sẽ phải trả nhiều hơn. Các chuỗi cung ứng hiện nay phụ thuộc vào việc biên giới hai nước hoạt động suôn sẻ, để người dân và hàng hóa có thể di chuyển dễ dàng. Nếu điều đó bị gián đoạn hoặc trở nên khó khăn, chi phí sẽ do cả hai bên chịu.”
Theo các chuyên gia, để hiểu rõ hơn tác động của mức thuế 100%, cần nhìn lại các mức thuế trước đó mà ông chủ Nhà Trắng từng áp dụng với nước láng giềng. Hồi tháng 8/2025, ông Trump đã đơn phương áp thuế 35% lên một số mặt hàng xuất khẩu chủ chốt của Canada như thép, nhôm, gỗ. Khi ấy, các biện pháp này đã gây áp lực đáng kể lên các doanh nghiệp và nền kinh tế Canada, có thời điểm khiến tỷ lệ thất nghiệp lên mức cao nhất trong 9 năm.
Giờ đây, nếu mức thuế 100% được áp dụng, các hạn chế thương mại được đánh giá sẽ còn khắc nghiệt hơn đối với hàng nhập khẩu từ Canada, một đồng minh so với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc, một đối thủ cạnh tranh của Mỹ. Một số nhà kinh tế ước tính, GDP của Canada có thể giảm 5-7% tùy vào sự gián đoạn chuỗi cung ứng, còn thu nhập bình quân người dân Canada có thể giảm 4.000-5.000 USD/năm.
Trong khi đó, GDP của Mỹ cũng chịu tác động tiêu cực, dự báo giảm khoảng 1-2%. Bằng chứng là trong căng thẳng thuế quan năm ngoái, lượng khách du lịch Canada đến Mỹ đã giảm 28%. Xuất khẩu rượu mạnh của Mỹ sang Canada đã giảm mạnh 85%. Ngoài ra, người tiêu dùng Mỹ sẽ phải trả giá cao hơn cho các sản phẩm nhập khẩu từ Canada, đẩy lạm phát ở đất nước cờ hoa ước tính tăng 0,5-1 điểm phần trăm.
Hiện chưa rõ mức thuế 100% sẽ được ông Trump áp dụng cụ thể như thế nào và khi nào. Hiện chính quyền Mỹ vẫn đang chờ đợi phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ về việc liệu ông Trump có thể sử dụng quyền khẩn cấp theo Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế để áp thuế hay không. Nhiều thẩm phán tỏ ra hoài nghi, vì đạo luật này không đề cập trực tiếp đến thuế quan.
Hiện tại, cả Nhà Trắng và Văn phòng Thủ tướng Canada chưa đưa ra bình luận về các bước đi tiếp theo. Thế nhưng, với nỗ lực của Canada nhằm đa dạng hóa đối tác sang châu Á để giảm phụ thuộc vào Mỹ, trong khi Mỹ kiên quyết chặn đứng mọi ngả đường của hàng hóa Trung Quốc, giới kinh doanh toàn cầu có lý do để lo ngại về một cuộc chiến thương mại toàn diện ngay tại Bắc Mỹ trong tương lai gần.
Tương lai nào cho Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada?
Giữa căng thẳng thuế quan, tương lai của hiệp định thương mại Mỹ - Mexico - Canada (CUSMA) đang đứng trước nhiều thách thức, khi thỏa thuận này sẽ được xem xét lại trong năm nay. Theo giới quan sát, đe dọa thuế quan 100% của ông Trump báo hiệu một cuộc tranh luận gay gắt về hiệp định thương mại khu vực Bắc Mỹ khi ông chủ Nhà Trắng cho rằng CUSMA không mang lại lợi ích gì đáng kể cho Washington.
CUSMA được coi là một trong những thành tựu thương mại quan trọng nhất trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của ông Trump, thay thế cho Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) được ký kết vào năm 1992. Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump đã thực hiện nhiều biện pháp thương mại cứng rắn, bao gồm việc áp thuế quan cao đối với hàng hóa nhập khẩu từ Canada và Mexico, gây ra những tác động tiêu cực đến các chuỗi cung ứng và ngành công nghiệp tại cả ba quốc gia.
Một trong những lý do chính mà chính quyền Trump đưa ra để thúc đẩy việc đàm phán lại CUSMA là nhằm tăng cường tỷ lệ nội địa hóa trong sản xuất.
Tuy nhiên, việc đàm phán lại CUSMA không phải là một nhiệm vụ dễ dàng. Tuần trước, ông Trump công khai bác bỏ CUSMA, gọi thỏa thuận là “không liên quan” tới Mỹ, đồng thời nhấn mạnh Canada mới là bên “cần thỏa thuận này”. Những phát ngôn kể trên báo hiệu khả năng có những yêu cầu mới trong quá trình đàm phán, đặc biệt liên quan đến an ninh kinh tế và chính sách đối ngoại.
Tờ Global and Mail trích một số nguồn thạo tin cho biết, Mỹ có ý định tích hợp các yếu tố an ninh kinh tế vào CUSMA, giống như các thỏa thuận gần đây với Malaysia và Campuchia. Điều này đòi hỏi Canada phải cân nhắc mức độ phụ thuộc và ràng buộc với Mỹ, tạo ra nút thắt trong đàm phán.
Mặt khác, CUSMA cũng thiết lập sẵn cơ chế đàm phán định kỳ khi hiệp định tròn sáu năm ký kết vào ngày 1/7 tới. Nếu ba nước không thống nhất gia hạn thêm 16 năm, thỏa thuận sẽ bước vào giai đoạn rà soát hằng năm trước khi hết hạn vào năm 2036. Cơ chế này cho phép các bên tái đàm phán linh hoạt, thậm chí kích hoạt điều khoản rút lui với thời hạn báo trước sáu tháng, tạo điều kiện để Washington sử dụng CUSMA như một công cụ gây sức ép chiến lược.
Tuy nhiên, một số ý kiến cho rằng Canada không hoàn toàn ở thế yếu. Phản ứng đe dọa của ông Trump trước việc Canada xích lại gần Trung Quốc có thể tạo ra một số lợi thế nhất định cho Ottawa. Canada vẫn còn nhiều đối tác thương mại lớn khác sẵn sàng hợp tác, cung cấp đòn bẩy quan trọng trong các cuộc thương lượng.
Hiện nhiều nhóm doanh nghiệp Mỹ, ngay cả những nhóm không hài lòng với CUSMA, kêu gọi chính phủ duy trì hiệp định. Nguyên nhân là vì các ngành công nghiệp, đặc biệt là sản xuất ô tô, đã xây dựng chuỗi cung ứng liên kết chặt chẽ trên khắp Bắc Mỹ, và nếu CUSMA chấm dứt, các chuỗi này sẽ bị gián đoạn nghiêm trọng.
Còn với Canada, các thách thức trong đàm phán CUSMA đang ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin kinh doanh và đầu tư tại nước này. Theo khảo sát mới nhất của Ngân hàng Trung ương Canada, nhiều doanh nghiệp trì hoãn đầu tư mở rộng, thay vào đó chỉ tập trung vào chi tiêu bảo trì và thay thế. Khảo sát của Bloomberg dự đoán đầu tư vào Canada sẽ tăng khoảng 1,3% trong năm 2026, so với mức 0,6% năm ngoái. Tuy nhiên, mức tăng này phụ thuộc lớn vào việc CUSMA có được duy trì ổn định hay không.
Theo một số chuyên gia phân tích, mức đe dọa thuế 100% của Tổng thống Mỹ Trump khó có khả năng trở thành hiện thực trong ngắn hạn, vì nó dựa trên điều kiện Canada ký thỏa thuận thương mại tự do với Trung Quốc, trong khi Ottawa đến nay khẳng định không có kế hoạch theo đuổi.
Dù vậy, lời đe dọa này vẫn cần được xem xét nghiêm túc, bởi nó phản ánh chiến lược bảo vệ lợi ích cốt lõi của Mỹ và gây áp lực lên kinh tế Canada.
Trong bối cảnh đó, Canada cần cân bằng giữa việc bảo vệ quyền tự chủ và duy trì tiếp cận thị trường Mỹ, đồng thời thể hiện sự linh hoạt chiến lược, học hỏi từ cách Mexico từng đáp ứng các yêu cầu của Mỹ. Canada có thể giảm rủi ro bằng cách đề xuất những thỏa thuận thuế quan chọn lọc, tập trung vào những ngành Mỹ quan tâm như thép, nhôm và ô tô. Giải pháp này không chỉ bảo vệ nền kinh tế Canada mà còn mang lại một thắng lợi chính sách cho Mỹ, mở đường cho các cuộc đàm phán CUSMA sắp tới diễn ra thuận lợi hơn và củng cố vị thế của Canada trên trường quốc tế.
