Giữ lửa nghề làm bỏng Chủ giữa nhịp sống hiện đại
Giữa nhịp sống hiện đại, món bỏng Chủ mộc mạc vẫn được người Cổ Loa (Hà Nội) gìn giữ. Đây là món ăn mang hương vị ngọt bùi, vừa là món quà quê thân thương, vừa kể tiếp câu chuyện dài của vùng đất kinh đô xưa.
Mỗi hạt nếp, mỗi mẻ rang, mỗi thanh bỏng đều chứa đựng ký ức và sự tinh tế của người dân Cổ Loa (xã Đông Anh, Hà Nội). Theo truyền ngôn dân gian, nghề làm bỏng Chủ ở Cổ Loa đã xuất hiện từ thời An Dương Vương. Tương truyền, Vua Thục Phán đã truyền lệnh cho dân chế biến nếp cái hoa vàng thành loại bánh khô, vừa tiện lợi cho binh lính hành quân, vừa cung cấp năng lượng trong chiến trận. Khi đời sống bình yên, bỏng Chủ dần trở thành món ăn thường nhật và lễ vật không thể thiếu trong các dịp lễ hội, gắn bó với tín ngưỡng và đời sống cộng đồng Cổ Loa.
Bà Nguyễn Thị Lan (xã Đông Anh, Hà Nội) chia sẻ: "Tương truyền từ thời Vua An Dương Vương, những nguyên liệu quý này đã được chọn lựa để làm lương khô cho quân sĩ. Chính nhờ đặc tính lưu giữ được lâu, không bị hư hỏng mà vẫn giữ nguyên vị thơm ngon, bổ dưỡng, loại lương khô này đã góp phần giúp quân ta bền bỉ chiến đấu và giành chiến thắng. Cho đến nay, sản phẩm vẫn duy trì giá trị cốt lõi, hoàn toàn không sử dụng hóa chất, mọi nguyên liệu đều tinh khiết, ngon và lành."
Chất lượng bỏng Chủ phụ thuộc vào nguyên liệu nếp cái hoa vàng, hạt tròn, mẩy, giàu tinh bột. Trước kia, Cổ Loa có những cánh đồng lớn; nay, người dân nhập thêm nếp từ các làng lân cận như Dục Tú để thích ứng với biến đổi xã hội. Việc chọn thóc không chỉ dựa vào giống mà còn dựa trên kinh nghiệm: quan sát màu hạt, cảm nhận độ chắc, nghe âm thanh khi đổ thóc, tất cả đều được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Sau khi chọn thóc, người thợ thực hiện công đoạn ổn định độ ẩm, rang trên chảo gang có lớp mỡ mỏng để hạt nổ đều, đảo liên tục bằng tay cảm nhận nhiệt độ và tiếng nổ. Bỏng được xáo sạch vỏ trấu, sau đó trộn với mật mía hoặc đường, thêm thảo quả, vừng rang theo tỷ lệ vừa phải. Hỗn hợp được ép vào khuôn gỗ, cắt thành miếng, xoa lớp bột hoa bỏng và gói giấy đỏ trang trọng. Tùy mục đích, bỏng Chủ được phân thành ba loại: bỏng thưa, bỏng nặng và bỏng nhẹ, đáp ứng nhu cầu ẩm thực và tín ngưỡng.
Ông Nguyễn Văn Náng (xã Đông Anh, Hà Nội) cho hay: "Bỏng Chủ là sản phẩm đặc trưng mà không nơi nào có được, chỉ riêng vùng đất Cổ Loa mới có. Tôi theo đuổi nghề này trước hết là bởi niềm đam mê và khát khao gìn giữ những giá trị truyền thống mà cha ông từ thời Vua An Dương Vương truyền lại. Chính vì trân trọng cội nguồn xưa, tôi đã quyết tâm gắn bó và giữ gìn nghề truyền thống này cho đến tận ngày hôm nay."
Trong Lễ hội Cổ Loa mùng 6 tháng Giêng, bỏng Chủ là lễ vật dâng Vua An Dương Vương, biểu tượng của lòng tri ân và tôn kính. Tri thức làm bỏng Chủ là di sản dân gian đặc sắc, phản ánh sự giao thoa giữa lịch sử, nông nghiệp và tín ngưỡng.
Hiện nay, nghề chỉ còn tập trung ở vài hộ xóm Đồng và xóm Vang, với sự truyền nghề trực tiếp “cầm tay chỉ việc”. Việc phổ biến, tư liệu hóa và truyền dạy nghề cho thế hệ kế tiếp là cần thiết để bảo tồn di sản độc đáo này.
