ĐÀI PHÁT THANH
& TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Thành phố Hà Nội đã phê duyệt đồ án thiết kế đô thị riêng tuyến phố Lý Thường Kiệt, một tuyến phố dài khoảng 1,8km, nằm trong khu đô thị lõi, trải trên địa bàn phường Cửa Nam và Văn Miếu - Quốc Tử Giám, với diện tích nghiên cứu hơn 41ha. Đây là nơi tập trung nhiều công trình kiến trúc Pháp thuộc, biệt thự cổ và các trụ sở được xây dựng trước năm 1954, tức là một phần rất quan trọng trong ký ức không gian của Hà Nội. Và lần này, Thành phố không chỉ nói chung chung về bảo tồn, mà đưa ra một bộ quy tắc quản lý cụ thể đến từng mét vuông, từng tầng cao, từng khoảng lùi công trình.

Đánh giá hiện trạng cho thấy, phần lớn công trình hai bên tuyến vẫn còn chất lượng khá tốt, nhưng tổng thể đang thiếu sự thống nhất về hình thức và ngôn ngữ kiến trúc, biên độ tầng cao lộn xộn, chưa hình thành nhịp điệu không gian và các điểm nhấn rõ ràng. Đây là tình trạng quen thuộc ở nhiều phố cũ: chưa xuống cấp nghiêm trọng, nhưng nếu tiếp tục phát triển tự do thì chỉ vài năm nữa cấu trúc không gian đặc trưng sẽ bị phá vỡ hoàn toàn. Và đó chính là lý do Hà Nội lựa chọn thiết kế đô thị như một công cụ quản trị thay vì chỉ dựa vào quy hoạch phân khu.

Đồ án tỷ lệ 1/500 lần này đặt ra nguyên tắc xuyên suốt là bảo đảm không phá vỡ cấu trúc không gian kiến trúc tuyến phố Pháp cũ, kết hợp giữa bảo tồn, cải tạo chỉnh trang và phát triển có kiểm soát. Thành phố quy định rõ không bổ sung thêm nhà ở mới trên toàn tuyến nhằm hạn chế gia tăng dân cư và chất tải hạ tầng. Các công trình xây dựng hai bên đường phải tuân thủ mặt đứng chung, kiểm soát tầng cao theo quy hoạch phân khu H1-1C, tạo sự đồng bộ về đường chân trời đô thị. Với khu nhà ở hiện hữu, khi xây dựng mới phải bám chỉ giới đường đỏ để giữ nhịp phố liên tục. Công trình cải tạo phải lùi tối thiểu 0,5m ở tầng 1, còn công trình xây mới phải lùi ít nhất 3m, nhằm tạo không gian vỉa hè và giảm áp lực hình khối lên mặt phố.

Ngay cả các chỉ tiêu đất đai cũng được khóa chặt: đất nhà ở có mật độ xây dựng tối đa 80%, tầng cao từ 5 đến 8m; đất trường học mật độ tối đa 60%, tầng cao 2 đến 6m; đất công cộng thành phố có thể đạt tầng cao 22m nhưng phải tuân thủ thiết kế tổng thể. Đáng chú ý, Thành phố vẫn cho phép hình thành hai công trình điểm nhấn tại các khu 45B Lý Thường Kiệt và 31-33-35 Lý Thường Kiệt, cao từ 7 đến 14 tầng, khuyến khích xây dựng hợp khối. Nghĩa là Hà Nội không đóng băng phát triển, nhưng đưa cao tầng vào đúng vị trí kiểm soát, thay vì để mọc ngẫu nhiên phá vỡ toàn bộ nhịp không gian phố cũ.

Một điểm quan trọng khác là đồ án yêu cầu phát huy giá trị các biệt thự, nhà cổ, công trình kiến trúc trước năm 1954 và các công trình an ninh - quốc phòng. Đây là bước chuyển từ tư duy “giữ lại vài công trình đẹp” sang tư duy “giữ cấu trúc không gian lịch sử như một chỉnh thể”. Nếu trước đây việc cải tạo phố cũ thường rơi vào tình trạng mạnh ai nấy làm, mặt tiền mỗi nhà một kiểu, tầng cao mỗi đoạn một nhịp, thì nay Thành phố đang cố gắng dựng lên một khung kỷ luật kiến trúc rõ ràng để mọi dự án đầu tư buộc phải tuân theo.

Phố Lý Thường Kiệt cũng không phải là câu chuyện riêng lẻ. Cùng thời điểm, Hà Nội đã phê duyệt thiết kế đô thị riêng tuyến Thái Hà và đang triển khai các đồ án tương tự cho Trần Nhật Duật - Trần Quang Khải - Trần Khánh Dư, tuyến Thanh Niên, khu vực hồ Thiền Quang và đoạn Vành đai 2 từ Vĩnh Tuy đến Ngã Tư Vọng. Điều này cho thấy Thành phố đang chuyển sang quản trị đô thị bằng thiết kế chi tiết từng tuyến phố trọng điểm, đặc biệt tại khu vực lõi lịch sử, nơi chỉ một công trình sai tỷ lệ cũng đủ làm hỏng cả không gian.

Tất nhiên, đồ án chỉ là bước khởi đầu. Phần khó nằm ở thực thi: cấp phép xây dựng có bám sát thiết kế hay không, việc cải tạo của người dân có được giám sát chặt chẽ hay không, lợi ích kinh tế của chủ đất có xung đột với mục tiêu bảo tồn hay không. Nhưng ít nhất, Hà Nội đã phát đi một thông điệp khá rõ ràng: phát triển đô thị lõi sẽ không còn là cuộc chơi tự do, mà phải tuân theo kỷ luật không gian đã được thiết lập.

Trong bối cảnh các thành phố lớn đều đang loay hoay giữa bảo tồn và tăng trưởng, việc Hà Nội chọn cách giữ cấu trúc phố cũ bằng công cụ quản lý kiến trúc cụ thể, thay vì những khẩu hiệu chung chung, là một bước đi đáng chú ý. Bởi một khi ký ức không gian đã bị phá vỡ, thì không có bản quy hoạch nào có thể dựng lại được nữa.