Thực chất khoản vay 90 tỷ euro của EU dành cho Ukraine
Ngày 22/4 theo giờ địa phương, Liên minh châu Âu (EU) đã chính thức phê duyệt khoản vay 90 tỷ euro (tương đương hơn 105 tỷ USD) cho Ukraine và thông qua gói trừng phạt mới đối với Nga.
Khoản vay này sử dụng tài sản bị đóng băng của Nga để thế chấp và dự kiến sẽ đáp ứng hai phần ba nhu cầu của Ukraine trong hai năm tới, trong bối cảnh các nhà kinh tế dự báo rằng Ukraine có thể sẽ bắt đầu cạn kiệt tài chính vào tháng 6 nếu không có nguồn hỗ trợ từ bên ngoài.
Khoản vay của EU lấy từ đâu?
Ngày 23/4, Chủ tịch Uỷ ban châu Âu Ursula Von De Leyen và Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa đã có các bài đăng trên X, nhấn mạnh việc giải ngân cho Ukraine là nằm trong chiến lược của EU nhằm đạt được hòa bình ở Ukraine. Chiến lược này dựa trên hai trụ cột: tăng cường sức mạnh cho Ukraine và gia tăng áp lực lên Nga.
Từ tháng 12 năm ngoái, các nhà lãnh đạo EU đã dự định cung cấp các khoản vay không lãi suất từ thị trường vốn được bảo đảm bằng ngân sách EU để hỗ trợ Ukraine trong giai đoạn 2026 - 2027, với việc sử dụng tài sản bị đóng băng của Nga làm tài sản thế chấp.
Ukraine dự kiến sẽ không phải trả nợ bằng nguồn ngân sách riêng của mình, mà chỉ phải hoàn trả vốn sau khi Nga trả tiền bồi thường chiến tranh sau khi xung đột kết thúc.
Khoảng 210 tỷ euro tài sản của ngân hàng trung ương Nga hiện đang bị đóng băng tại EU, có thể được sử dụng để trả nợ. Kế hoạch cho vay này nhằm mục đích hỗ trợ Ukraine mà không cần tịch thu hợp pháp các khoản tiền bị đóng băng này.
Trong cuộc gặp với các nhà lãnh đạo EU tại Cộng hoà Síp ngày 23/4, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết khoản vay 90 tỷ Euro sẽ giúp Ukraine tăng cường lực lượng vũ trang và thúc đẩy sản xuất quốc phòng trong nước.
"Chúng tôi sẽ nỗ lực để đảm bảo các khoản tiền được chuyển đến càng sớm càng tốt. Đối với chúng tôi, điều này rất quan trọng và tất nhiên, nó sẽ củng cố quân đội của chúng tôi, lực lượng Ukraine, và cho phép chúng tôi tăng cường sản xuất phòng không và nỗ lực hơn nữa để bảo vệ hệ thống năng lượng của chúng tôi trong mùa đông."
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky.
Theo kế hoạch, EU dự kiến khoản vay 90 tỷ Euro sẽ giúp trang trải hai phần ba tổng nhu cầu của Ukraine trong hai năm tới, ước tính khoảng 135 tỷ euro. Trong đó 45 tỷ euro trong tổng số tiền vay của EU sẽ được giải ngân trong năm nay, và 45 tỷ euro còn lại sẽ được giải ngân vào năm 2027. EU có khả năng sẽ giải ngân đợt đầu tiên trong khoản vay 90 tỷ euro cho Ukraine vào cuối tháng 5 hoặc đầu tháng 6. Và mỗi năm, Ukraine sẽ chi 28 tỷ euro dành cho hỗ trợ quân sự và 17 tỷ euro cho ngân sách chung. EU kỳ vọng các nước phát triển khác ủng hộ Ukraine sẽ cung cấp phần còn lại của nguồn tài trợ, vốn đã được cam kết cho năm 2026.
"Hầu hết các công việc chuẩn bị để thực hiện khoản vay 90 tỷ euro đã được hoàn tất. Tôi nghĩ rằng có thể nhận được đợt giải ngân đầu tiên trong số 45 tỷ euro được phân bổ cho năm 2026 ngay trong quý này. Chúng ta đã nhất trí rằng một phần ba khoản vay dành cho ngân sách và hai phần ba khoản vay dành cho quốc phòng. Và tôi nghĩ gói đầu tiên sẽ là gói máy bay không người lái xản xuất tại Ukraine dành cho Ukraine."
Bà Ursula Von De Leyen - Chủ tịch Ủy ban châu Âu.
Bà Karin Karlsbro, báo cáo viên của Nghị viện châu Âu về hỗ trợ kinh tế cho Ukraine, hoan nghênh quyết định này của EU. Tuy nhiên, bà cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải có sự hỗ trợ tài chính bền vững hơn.
Bà Karin Karlsbro - Nghị sĩ Thụy Điển thuộc Nhóm tự do 'Renew' cho hay: "Tôi nghĩ điều đó sẽ không dễ dàng chút nào, bởi vì, như tôi đã nói, nhu cầu của Ukraine vẫn còn rất lớn. Và chúng ta phải cung cấp cho họ sự hỗ trợ tài chính lớn hơn nhiều, cũng như hỗ trợ bền vững hơn. Thật là một sự lo lắng khi họ gần như phải cạn kiệt tiền trước khi gói viện trợ tiếp theo được gửi đến Kiev. EU cùng với các đối tác như Na Uy chẳng hạn, phải tăng cường hỗ trợ bền vững hơn cho Ukraine."
Trong bối cảnh cuộc xung đột đã bước sang năm thứ năm, Ukraine đang đối mặt với thâm hụt ngân sách lớn, cần ít nhất 52 tỷ đô la Mỹ tài trợ từ bên ngoài để bù đắp khoản thiếu hụt ngân sách trong năm nay. Kể từ khi ông Donald Trump tái đắc cử tổng thống Mỹ năm 2025, Mỹ đã ngừng viện trợ cho Ukraine. Hiện tại, nguồn quỹ của Ukraine chỉ đủ dùng đến tháng 6 năm nay.
Sự thay đổi liên quan đường ống dẫn dầu Druzhba
Thực ra, khoản vay của EU đã được Hội đồng châu Âu nhất trí vào tháng 12 năm ngoái, nhưng đã bị Hungary phủ quyết trong bối cảnh tranh chấp về dòng chảy dầu khí qua đường ống dẫn dầu Druzhba ở Ukraine. Tuy nhiên, sau khi Ukraine nối lại đường ống dẫn dầu này và Hungary từ bỏ quyền phủ quyết sau thất bại của Thủ tướng Viktor Orban trong cuộc bầu cử Quốc hội vừa qua, khoản vay này cuối cùng cũng đã được thông qua. Việc phê duyệt khoản vay cho Ukraine cho thấy một sự thay đổi lớn trong lập trường của Hungary, và thay đổi trong sự thống nhất nội bộ của EU.
Ý tưởng về việc các nước EU cùng vay nợ dựa trên ngân sách EU ban đầu dường như bất khả thi vì vấp phải sự phản đối từ Hungary, Slovakia và Séc, ba thành viên EU được coi là thân với Nga.
Thủ tướng Slovakia Robert Fico nhấn mạnh: “Chính phủ Cộng hòa Slovakia không đồng ý với khoản vay này và chúng tôi không tham gia vào đó, tương tự như Hungary và Cộng hòa Séc. Đây là khoản vay chiến tranh, vì trong số 90 tỷ euro đó, 60 tỷ được dùng để mua vũ khí cho Ukraine và 30 tỷ cho các nhu cầu của Ukraine, cũng như cho việc quản lý nhà nước.”
Để phá vỡ thế bế tắc, ba nước Hungary, Slovakia và Séc đã được EU miễn trừ không tham gia vào khoản vay này. Tuy nhiên, vào tháng 3 tại Hội nghị thượng đỉnh EU, Hungary đã chặn khoản vay này sau khi đường ống dẫn dầu Druzhba vận chuyển dầu thô từ Nga đến Trung Âu bị tạm dừng hoạt động.
"Theo tôi, toàn bộ vụ phong tỏa dầu mỏ này đang được sử dụng để can thiệp vào cuộc bầu cử ở Hungary nhằm có lợi cho đảng Tisza. Do đó, tình hình rất đơn giản: nếu không có dầu, thì không có tiền. Tôi đã nói rằng lập trường của Hungary vẫn không thay đổi: nếu Tổng thống Zelensky muốn nhận tiền từ EU, thì đường ống dẫn dầu Druzhba phải được mở lại."
Thủ tướng Hungary Viktor Orban.
Đường ống dẫn dầu Druzhba đã trở thành một trong những công trình hạ tầng gây tranh cãi chính trị nhất ở châu Âu. Tuyến đường phía Nam của đường ống dẫn dầu Druzhba chạy qua Ukraine đến Cộng hòa Séc, Slovakia và Hungary. Việc vận chuyển dầu trên đoạn đường thuộc Ukraine đã bị đình chỉ từ ngày 27 tháng 1 năm nay. Ukraine tuyên bố đường ống bị hư hại trong một cuộc tấn công của Nga, nhưng Hungary và Slovakia, những nước vốn phụ thuộc vào dầu Nga, không chấp nhận lời giải thích này. Chính phủ Hungary cáo buộc Ukraine cố tình trì hoãn sửa chữa đường ống này để tạo ra "sự phong tỏa dầu mỏ", cản trở nguồn cung dầu thô từ Nga.
Tuy nhiên, tình thế đã thay đổi sau thất bại của Thủ tướng Viktor Orban trong cuộc bầu cử Quốc hội Hungary. Ông Peter Magyar, người đứng đầu đảng Tisza chiến thắng trong cuộc bầu cử và có khả năng sẽ trở thành thủ tướng mới của Hungary, cho biết ông không phản đối việc EU giải ngân khoản vay này.
Ngoài ra, đường ống dẫn dầu Druzhba đã được Ukraine sửa chữa và chuẩn bị vận chuyển dầu trở lại là một tín hiệu tích cực cho việc phê duyệt khoản vay.
"Điều quan trọng là gói hỗ trợ của châu Âu dành cho Ukraine cần được giải ngân. 90 tỷ euro trong hai năm. Đây là khoản tiền đã được Hội đồng châu Âu phê duyệt nhưng bị chặn lại. Hiện không còn lý do gì để chặn nó nữa. Liên minh châu Âu đã yêu cầu Ukraine sửa chữa đường ống dẫn dầu Druzhba. Chúng tôi đã sửa chữa nó. Chúng tôi hy vọng Liên minh châu Âu cũng sẽ thực hiện các cam kết của mình."
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky.
Tập đoàn năng lượng MOL Group của Hungary cho biết lô dầu đầu tiên sau khi đường ống Druzhba mở cửa dự kiến sẽ đến Hungary và Slovakia chậm nhất vào ngày 24/4 (giờ địa phương).
Việc khôi phục hoạt động của đường ống dẫn dầu đã làm giảm đáng kể những khác biệt chính trị trong EU. Bộ trưởng Ngoại giao Ukraine, Andrii Sybiha, tuyên bố rằng với việc đường ống được sửa chữa và hoạt động trở lại, "mọi trở ngại đã được loại bỏ" đối với khoản vay viện trợ 90 tỷ euro của EU dành cho Ukraine.
Mặc dù vậy, Thủ tướng Slovakia Robert Fico vẫn có thái độ thận trọng về tương lai nguồn cung dầu mỏ qua đường ống Druzhba sau khi khoản vay được giải ngân.
Thủ tướng Slovakia Robert Fico chia sẻ thêm: “Niềm tin giữa Slovakia và Ukraine đã bị tổn hại nghiêm trọng, xét về khả năng giữ lời hứa. Trong hoàn cảnh này, tôi sẽ không ngạc nhiên nếu khoản vay 90 tỷ euro được giải ngân và sau đó, nguồn cung dầu lại bị gián đoạn, dù đường ống đã mở trở lại.”
Ông Fico cho rằng việc mở cửa trở lại là "sự xác nhận rõ ràng rằng đường ống Druzhba không bị hư hại". Ông cho rằng đường ống Druzhba và dầu mỏ đã được sử dụng như một công cụ trong cuộc đấu tranh địa chính trị đang diễn ra hiện nay. Điều này cho thấy những bất đồng sâu sắc giữa Slovakia và Ukraine vẫn chưa thể ngay lập tức được xoa dịu, do những lo ngại về sự gián đoạn nguồn cung dầu.
Gói trừng phạt thứ 20 đối với Nga
Trong cuộc họp tại Brussel, Bỉ ngày 22/4, bên cạnh thông qua gói vay 90 tỷ euro cho Ukraine, các nước EU cũng thông qua gói trừng phạt thứ 20 đối với Nga. Gói trứng phạt này chủ yếu nhằm vào dầu khí, hàng hải, thương mại tài chính và tài sản đóng băng của Nga.
Theo hãng tin Reuters, trong gói trừng phạt mới, EU đã nhất trí cấm hoàn toàn các dịch vụ hàng hải đối với dầu thô và các sản phẩm lọc dầu của Nga, nhưng chưa có quyết định thực hiện cho đến sau khi phối hợp với G7. Ngoài ra, các biện pháp trừng phạt cũng nhắm vào tổ hợp công nghiệp quân sự của Nga, đặc biệt là khả năng sản xuất máy bay không người lái. EU cũng bạn chế các cảng biển và "hạm đội bóng tối" chở dầu của Nga, thêm 46 tàu bị đưa vào danh sách hạm đội bóng tối của Nga, nâng tổng số lên hơn 600 tàu. Tuy nhiên, các nguồn tin ngoại giao ở Brussels cho biết Ủy ban châu Âu đã đệ trình vòng trừng phạt thứ 20 để xem xét, trong đó không bao gồm lệnh cấm toàn diện đối với việc vận chuyển dầu của Nga bằng các tàu vận tải châu Âu.
Các lệnh hạn chế sẽ mở rộng đến cung cấp khí đốt tự nhiên hóa lỏng và tàu phá băng của Nga. Gói trừng phạt mới cũng bao gồm các biện pháp trừng phạt toàn diện đối với các nhà máy lọc dầu và sản xuất lớn của Nga, bao gồm đóng băng tài sản và cấm kinh doanh, cấm nhập khẩu một số kim loại và hóa chất.
Gói trừng phạt thứ 20 nhằm vào Nga đã bị rút ngắn so với ban đầu, khi các điều khoản cấm vận chuyển dầu Nga qua đường ống Druzhba đã bị loại bỏ. Hungary và Slovakia, hai quốc gia phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng từ Nga đã sử dụng quyền phủ quyết để gây sức ép nhằm tránh các rủi ro về an ninh năng lượng. Mặc dù gói trừng phạt không đạt được mục tiêu cấm vận chuyển dầu Nga, song Liên minh châu Âu cho biết sẽ tiếp tục theo dõi và điều chỉnh kế hoạch trừng phạt dựa trên tình hình thực tế và quan hệ với các quốc gia thành viên.
Phản ứng trước lệnh trừng phạt mới của EU, Điện Kremlin nhiều lần khẳng định Nga đã thích ứng với các biện pháp trừng phạt và có thể giảm thiểu tác động của những lệnh trừng phạt này đối với ngành năng lượng. Đồng thời, một số quan chức Nga từng chỉ trích các gói trừng phạt mới trước khi chúng được thông qua, cho rằng các biện pháp này có thể làm leo thang căng thẳng trong quan hệ với Liên minh châu Âu.
Hơn nữa, khoản viện trợ của EU cho Ukraine và các biện pháp trừng phạt đối với Nga sẽ không giúp thay đổi tình hình khó khăn hiện tại mà Ukraine đang phải đối mặt. Nga vẫn sẽ tiếp tục theo đuổi các mục tiêu hoạt động quân sự đặc biệt của mình.
Ông Leonid Slutsky, Chủ tịch Ủy ban Quan hệ Quốc tế của Duma Quốc gia Nga, viết trên nền tảng nhắn tin MAX của Nga tuyên bố rằng vòng trừng phạt mới của EU đối với Nga là vô ích và chỉ làm tác động tiêu cực đến khu vực đồng euro.
Ông Leonid Slutsky - Chủ tịch Ủy ban Quan hệ Quốc tế, Duma Quốc gia Nga cho rằng: "Từ góc nhìn thông thường, các biện pháp trừng phạt mới nhất của EU là vô ích và chỉ làm trầm trọng thêm hiệu ứng boomerang và tác động tiêu cực đến khu vực đồng euro. Các quan chức EU vẫn đang cố gắng lan truyền tâm lý chống Nga và tài trợ cho cuộc chiến. Nhưng điều này không phải để đạt được hòa bình thực sự, mà chỉ để duy trì vị thế của họ trong EU."
Ông Slutsky chỉ ra rằng việc cố gắng buộc Nga thay đổi chính sách hoặc từ bỏ chiến dịch quân sự đặc biệt, cũng như việc thông qua các biện pháp trừng phạt Nga là vô nghĩa và "tiếp tục tài trợ" cho Ukraine là làm “lãng phí” tiền thuế của người dân châu Âu.
Các quan chức Nga lưu ý rằng các biện pháp trừng phạt mới vẫn cần sự chấp thuận của Hội đồng châu Âu trong tuần này.
Tính từ khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra năm 2022, đến tháng 3 năm nay, EU là bên viện trợ nhiều nhất cho Ukraine với 195 tỷ euro (tương đương 225 tỷ USD). Đến nay, với tình trạng cạn kiệt tài chính sau bốn năm xung đột, số tiền 90 tỷ euro mà EU dành thêm cho Ukraine cũng sẽ chỉ là biện pháp tạm thời để giải quyết nhu cầu trước mắt, chứ không thể đáp ứng nhu cầu lâu dài của nước này, nếu cuộc chiến tiêu hao vẫn tiếp tục chưa có hồi kết.
