ĐÀI PHÁT THANH
& TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Một diễn biến đáng chú ý trong tuần qua liên quan tới cuộc xung đột kéo dài gần bốn năm qua ở Ukraine là những tuyên bố liên quan đến khả năng tiếp xúc giữa lãnh đạo Nga và Ukraine. Những thông tin trên được đưa ra trong bối cảnh các nỗ lực ngoại giao nhằm tìm kiếm giải pháp hòa bình cho cuộc xung đột tại Ukraine đang được thúc đẩy trở lại. Hai vòng đàm phán ba bên giữa Nga, Mỹ, Ukraine được tổ chức tại Abu Dhabi, Các Tiểu Vương quốc Ả rập thống nhất (UAE) đang mở ra triển vọng đạt được giải pháp ngoại giao cho cuộc xung đột ác liệt nhất kể từ Thế chiến thứ hai.

Tín hiệu mới về triển vọng thượng đỉnh Nga – Ukraine

Ngày 28/1, Trợ lý Tổng thống Nga, ông Yury Ushakov đã bất ngờ đề cập khả năng về một cuộc gặp giữa Tổng thống Vladimir Putin và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy tại Moscow. Cuộc gặp nếu diễn ra sẽ đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong bối cảnh tiến trình tìm kiếm giải pháp cho cuộc xung đột kéo dài tại Ukraine vẫn lâm vào bế tắc. Theo ông Ushakov, Nga chưa bao giờ từ chối các cuộc tiếp xúc giữa hai nhà lãnh đạo, song các cuộc gặp như vậy cần được chuẩn bị kỹ lưỡng và phải hướng đến kết quả.

Đáp lại, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã mời người đồng cấp Nga Vladimir Putin đến Kiev để hòa đàm. Theo nhà lãnh đạo Ukraine, hội nghị thượng đỉnh cấp lãnh đạo là cách duy nhất để đạt thỏa thuận chấm dứt xung đột.

Đánh giá về triển vọng cuộc gặp giữa Tổng thống Nga và Tổng thống Ukraine, một số nhà phân tích cho rằng điều hết sức quan trọng hiện nay là các cuộc đàm phán tiếp theo sẽ diễn ra, hoặc ít nhất, đó đang là kế hoạch được thúc đẩy. Bởi dù thế nào, đàm phán vì hòa bình luôn tốt hơn tiếp tục xung đột và điều quan trọng là phải đưa tiến trình trở lại đúng hướng, tức là ít nhất vạch ra được một kế hoạch sơ bộ về một thỏa thuận cuối cùng sẽ ra sao.

Những phát biểu trên được đưa ra sau vòng đàm phán trực tiếp đầu tiên giữa Ukraine và Liên bang Nga diễn ra vào ngày 23-24/1 trong khuôn khổ một sáng kiến hòa bình do Mỹ dẫn dắt. Các cuộc thương lượng kín trong hai ngày theo hình thức ba bên giữa Ukraine, Nga và Mỹ tại thủ đô Abu Dhabi của UAE. Chủ đề chính của các cuộc đàm phán là vấn đề lãnh thổ, mà các bên đánh giá là điểm nghẽn trong các cuộc đàm phán.

Theo đó, Moscow yêu cầu Kiev rút quân khỏi một phần Donbass ở miền đông Ukraine là điều kiện tiên quyết cho một giải pháp lâu dài. Lực lượng vũ trang Ukraine hiện vẫn kiểm soát khoảng 25% lãnh thổ Donetsk, chủ yếu ở phía Tây Bắc và khoảng 1% lãnh thổ Lugansk. Moscow nhấn mạnh tầm quan trọng của giải pháp cho vấn đề lãnh thổ theo công thức được đưa ra trong Hội nghị thượng đỉnh tại Anchorage, Alaska vào tháng 8/2025 giữa Tổng thống Nga Putin và Tổng thống Mỹ Trump.

Moscow cho rằng việc chấp nhận công thức Anchorage sẽ dẫn đến tiến bộ nhanh chóng trong việc giải quyết xung đột. Ngoài ra, việc Ukraine không gia nhập NATO và đảm bảo an ninh cho Ukraine là những điều kiện điều kiện cơ bản để đạt được thoả thuận.

Phức tạp nhất là tình trạng của Crimea, Donetsk, Luhansk, Zaporizhzhia và Kherson. Hiến pháp Nga ghi rõ những vùng lãnh thổ này là thuộc Liên bang Nga.

Trong khi đó, Ukraine cho rằng việc từ bỏ lãnh thổ là không thể chấp nhận về mặt pháp lý và chính trị, dù Tổng thống Volodymyr Zelensky từng phát tín hiệu sẵn sàng xem xét các mô hình linh hoạt hơn như phi quân sự hóa hay quy chế kinh tế đặc biệt. Tuy nhiên, Kiev hiện tại đề nghị đóng băng cuộc xung đột dọc theo tiền tuyến và đồng ý thảo luận vấn đề lãnh thổ dựa trên ranh giới hiện tại.

Về phần mình, các nhà đàm phán Mỹ đã đưa ra một phương án thỏa hiệp, theo đó cả Nga và Ukraine rút quân và thiết lập một khu phi quân sự trong khu vực nằm dưới sự kiểm soát của Nga. Mỹ sẵn sàng chính thức công nhận các vùng lãnh thổ này là một phần của Nga, ngay cả khi Ukraine không chấp nhận.

Tại Abu Dhabi, Mỹ, Nga và Ukraine đã thảo luận việc nhượng lãnh thổ Donbass cho Nga để đổi lấy các đảm bảo an ninh từ Mỹ và các đồng minh châu Âu, cũng như một chương trình tái thiết trị giá hơn 800 tỷ USD cho Ukraine. Đây chính là số tiền ước tính của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky về thiệt hại của Ukraine kể từ năm 2022 đến năm 2025. Một phần số tiền này sẽ lấy từ tài sản của Nga hiện đang bị đóng băng ở Mỹ sau khi đóng góp cho sáng kiến "Hội đồng Hoà bình" của Tổng thống Trump.

Một chủ đề khác là khả năng triển khai lực lượng gìn giữ hòa bình từ các quốc gia trung lập ở Ukraine. Về vấn đề này, Nga vẫn dứt khoát phản đối việc triển khai quân đội của các nước NATO ở Ukraine.

Các nhà ngoại giao gọi các cuộc đàm phán tại Abu Dhabi là chưa từng có tiền lệ. Các cuộc đàm phán được tổ chức trong một bầu không khí mang tính xây dựng và tích cực, bao gồm sự tương tác trực tiếp giữa các đại diện của Nga và Ukraine về các vấn đề nổi bật của thỏa thuận hòa bình do Mỹ đề xuất, cũng như các biện pháp xây dựng lòng tin nhằm hỗ trợ tiến triển trong việc đạt được một thỏa thuận toàn diện. Mặc dù chưa có sự đột phá, nhưng việc cả Mỹ, Nga và Ukraine đều gọi các cuộc đàm phán là mang tính xây dựng và quyết tâm tiếp tục đối thoại trong các ngày 1-2/2 cho thấy triển vọng thu hẹp các vấn đề, tiến tới chấm dứt cuộc xung đột kéo dài gần 4 năm qua.

Nhượng bộ của Nga: tạm ngừng tấn công hệ thống năng lượng

Những tín hiệu tích cực về ngoại giao xuất hiện ở thời điểm người dân Ukraine đang phải chịu đựng một mùa Đông khắc nghiệt. Gần bốn năm xung đột và sự tàn phá liên tục đối với cơ sở hạ tầng thiết yếu đã gây thiệt hại đáng kể cho hệ thống năng lượng của Ukraine, hạn chế nghiêm trọng nguồn cung cấp điện và hệ thống sưởi ấm trong điều kiện nhiệt độ dưới mức đóng băng. Trong bối cảnh đó, Nga có một bước nhượng bộ đầy ý nghĩa: Tạm dừng tấn công vào hệ thống năng lượng của Ukraine.

Giữa cuộc họp nội các vào ngày 29/1, Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ tuyên bố rằng ông đã thuyết phục được người đồng cấp Nga Vladimir Putin tạm thời ngừng tấn công và hệ thống năng lượng của Ukraine.

Thông tin trên sau đó đã được Điện Kremlin xác nhận. Trả lời phỏng vấn với báo giới ngày 30/1, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết ông Trump đã đề nghị ông Putin ngừng không kích Kiev một tuần cho đến ngày 1/2 và nhà lãnh đạo Nga đồng ý.

Động thái nhượng bộ trên được Moscow đưa ra ở thời điểm giữa mùa đông khắc nghiệt nhất của cuộc xung đột kéo dài gần bốn năm qua, nhiều người dân Ukraine không thể chuẩn bị bữa ăn nóng hoặc không thể sưởi ấm nhà cửa. Nhiệt độ đã giảm xuống thấp tới -20 độC trong vài tuần qua và thời tiết khắc nghiệt hơn nữa đã được dự báo.

Theo chính quyền địa phương, sau các cuộc không kích của Nga vào ngày 20/1, khoảng 5.600 tòa nhà chung cư ở Kiev bị mất hệ thống sưởi ấm, ảnh hưởng đến khoảng một triệu người. Giới chức Kiev đã phải mở thêm các hầm trú ẩn để giúp người dân giữ ấm trong thời tiết giá lạnh.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã tuyên bố tình trạng khủng hoảng năng lượng. Mặc dù chính quyền Ukraine đã nhanh chóng khôi phục hệ thống sưởi ấm cho khoảng 1.600 tòa nhà, nhưng ước tính vẫn còn khoảng 4.000 tòa nhà khác không có hệ thống sưởi ấm tính đến ngày 21/1. Thách thức ở Ukraine nghiêm trọng hơn so với các quốc gia khác do hệ thống cấp nước, xử lý nước thải và sưởi ấm tập trung được sử dụng bởi các khu dân cư đô thị, được gọi là hệ thống sưởi ấm khu vực.

Ukraine vẫn phụ thuộc rất nhiều vào các hệ thống sưởi ấm bằng nhiệt từ thời Liên Xô, chủ yếu sử dụng khí đốt. Tỷ lệ hộ gia đình sử dụng hệ thống sưởi ấm tập trung thay đổi tùy theo vùng và thành phố, với tỷ lệ đặc biệt cao ở các tòa nhà, chủ yếu được xây dựng vào những năm 1960 , tại các thành phố đô thị đông dân cư, bao gồm cả Kiev.

Các nhà máy nhiệt điện thường đun nóng nước, sau đó dẫn nước qua đường ống đến các khu vực và trạm bơm riêng lẻ. Từ đó, nước nóng được phân phối đến các tòa nhà chung cư. Nhưng nếu đường ống chứa đầy nước và nguồn điện sưởi bị ngắt, nước có thể bị vỡ nếu đóng băng. Hiện nay, với nhiệt độ đang giảm mạnh, đây là một mối đe dọa lớn, là điểm yếu chí tử đối với Ukraine.

Kể từ tháng 10/2025, Nga đã gây thiệt hại khoảng 8,5GW công suất phát điện của Ukraine, tương đương khoảng 15% công suất trước chiến tranh. Với lượng điện dự trữ gần bằng lượng điện sản xuất ra, việc phân bổ lại năng lượng trong hệ thống là rất hạn chế. Bên cạnh đó, không có hệ thống năng lượng nào trên thế giới được xây dựng để chịu đựng các đợt không kích liên tục.

Hệ thống năng lượng của Ukraine cũng phụ thuộc rất nhiều vào năng lượng hạt nhân. Khoảng một nửa lượng điện của Ukraine được sản xuất từ năng lượng hạt nhân, tiếp theo là các nhà máy nhiệt điện than chiếm 23% và các nhà máy nhiệt điện khí chiếm 9%. Đây đều là những đặc điểm của một hệ thống năng lượng tập trung cao độ.

Trong khi đó, Nga sử dụng chiến thuật “đánh hai lần”, trong đó đòn tấn công thứ hai diễn ra ngay sau đòn đầu tiên. Cách đánh này thường đặt các lực lượng cứu hộ và đội sửa chữa vào tình thế nguy hiểm khi họ đang khẩn trương khôi phục điện và sưởi. Những chiến thuật như vậy buộc giới chức phải cân nhắc giữa nhu cầu cấp bách sửa chữa hạ tầng và rủi ro đối với người lao động.

Ngay cả trước chiến tranh, mạng lưới năng lượng và điện của Ukraine đã có những điểm yếu . Các hệ thống cấp nước và thiết bị sưởi ấm cũ kỹ và thường là toàn bộ các tòa nhà cần được xây dựng lại. Việc các đợt tấn công liên tục lặp lại trong điều kiện mùa đông giá rét khắc nghiệt đã khiến áp lực đối với hệ thống năng lượng của Ukraine ngày càng gia tăng.

Lựa chọn khó khăn của Ukraine

Trải qua nhiều vòng đàm phán nhờ các nỗ lực ngoại giao, cuộc xung đột ở Ukraine vẫn chưa thể đi đến hồi kết. Cho tới hiện tại, các cuộc đàm phán hòa bình vẫn chưa đi đến vấn đề gây tranh cãi nhất là kiểm soát lãnh thổ. Chấp nhận nhượng bộ lãnh thổ để đổi lấy hòa bình hay tiếp tục cuộc chiến không có hồi kết, Ukraine đang đứng trước lựa chọn vô cùng khó khăn.

Phát biểu sau cuộc gặp với người đồng cấp Ukraine tại Florida hồi cuối tháng 12/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhấn mạnh rằng, Ukraine có thể giải quyết vấn đề nhượng đất ngay lúc này, trong bối cảnh Nga đang giành nhiều lợi thế trên tiền tuyến và có thể tiến thêm về phía các vùng lãnh thổ khác.

Trước đó, một đề xuất do Nga và Mỹ soạn thảo đã yêu cầu quân đội Ukraine rút khỏi các khu vực ở Donetsk và biến nơi đây thành vùng phi quân sự trung lập. Kiev đã bác bỏ phương án này với lập luận rằng họ không thể đơn phương nhường lại những vùng đất mà Moscow chưa giành được quyền kiểm soát trên thực địa.

Phương án thỏa hiệp mà ông Zelensky đưa ra dựa trên ý tưởng thiết lập vùng phi quân sự tại Donetsk, nhưng mở rộng quy mô: không chỉ bao gồm các khu vực Ukraine rút đi mà cả những khu vực Nga đang kiểm soát và phải rút quân. Một “vùng đệm” dưới sự giám sát của lực lượng quốc tế sẽ ngăn cách hai bên. Tổng thống Ukraine cũng đề cập đến một vùng phi quân sự thứ 2 gần Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia, nhà máy lớn nhất châu Âu, hiện đang do Nga kiểm soát.

Đề xuất này cũng bộc lộ những khoảng cách sâu sắc giữa Ukraine và Nga và đến nay, Điện Kremlin vẫn chưa cho thấy bất kỳ dấu hiệu nào về việc chấp nhận một giải pháp thấp hơn mức kiểm soát hoàn toàn khu vực này.

Áp lực đối với Kiev càng gia tăng khi tình hình trên chiến trường tiếp tục bất lợi. Nga tuyên bố giành thêm quyền kiểm soát tại một số khu vực chiến lược ở Donetsk và Zaporizhzhia, củng cố thế chủ động quân sự. Tổng thống Putin nhấn mạnh rằng trong bối cảnh này, Moscow không có động lực nhượng bộ nếu Ukraine không sẵn sàng tìm kiếm hòa bình, đồng thời khẳng định Nga có đủ khả năng giải quyết các mục tiêu của mình bằng biện pháp quân sự nếu cần thiết.

Các nhà phân tích cho rằng sự chênh lệch ngày càng lớn về vị thế trên thực địa đang tác động trực tiếp đến tiến trình đàm phán. Trong bối cảnh đó, Kiev cần phải nhìn nhận thực tế rằng, rất khó để họ giành lại những vùng lãnh thổ qua chiến tranh, xét tới chênh lệnh khổng lồ về quy mô, dân số và quân số giữa Nga và Ukraine. Chưa kể đến các đối tác quốc tế của Ukraine có thể từ chối hỗ trợ Kiev trong cuộc chiến chống lại quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân là Nga. Nhiệm vụ càng khó khăn hơn nếu Nga thành công đưa vào thỏa thuận hòa bình một số điều kiện giải giáp Ukraine hoặc thu hẹp quy mô quân đội nước này.

Triển vọng một cuộc gặp giữa Tổng thống Nga Vladimir Putin và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky có thể mang ý nghĩa biểu tượng đáng kể, dù khả năng tạo ra bước ngoặt thực chất vẫn bị hạn chế nếu các điểm nghẽn cốt lõi, đặc biệt là vấn đề lãnh thổ và khuôn khổ an ninh hậu chiến chưa được tháo gỡ. Điều này đòi hỏi các bên cần có những nỗ lực nghiêm túc để dung hòa các quan điểm, tháo gỡ bế tắc và thống nhất về một kế hoạch hòa bình khả thi.