ĐÀI PHÁT THANH
& TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Trong không khí vui rộn của nhóm học trò quanh bức tranh khắc gỗ núi Thái Sơn, Côn cùng các bạn đã thống nhất khắc chữ "Hiếu" làm linh hồn cho tác phẩm. Qua cuộc trao đổi, chữ "Hiếu" được giảng giải sâu sắc theo tinh thần Nho học, gắn liền với tình yêu đất mẹ và Tổ quốc. Sự kiện này không chỉ cho thấy sự khéo léo mà còn minh chứng cho tâm hồn thấm nhuần đạo lý và giàu suy tư của cậu bé Côn.

Trong chuyến vào Đại nội Huế, Nguyễn Sinh Côn không choáng ngợp trước cung điện xa hoa, mà trăn trở cảnh dân nghèo cơ cực, từ đó bộc lộ sớm ý thức xã hội và lòng nhân ái sâu sắc.

Khi bà cử Sắc suy yếu, Nguyễn Sinh Côn tự giác quán xuyến việc nhà, từ nhóm bếp đến chăm sóc vườn thuốc nam với sự cẩn trọng học từ cha. Mảnh vườn nhỏ vừa nuôi sống gia đình, vừa rèn cho Côn lối sống thanh đạm, tự lực. Chính sự tần tảo và trải nghiệm lao động này đã hình thành nên khả năng quan sát cùng tư duy độc lập của Người từ thuở thiếu thời.

Cuộc chia tay giữa gia đình cụ Cử Sắc với cụ Đào Tấn và ông Lê Văn diễn ra đầy trân trọng. Hai vị khách đặc biệt cảm phục nếp sống thanh cao và gia phong nề nếp của gia đình. Họ nhìn nhận hai anh em Khiêm và Côn như những "viên ngọc quý", là niềm hy vọng lớn cho tương lai đất nước.

Qua lời kể của ông Lê Văn, tác giả khắc họa sự đối lập gay gắt giữa một nước Pháp hiện đại với tàu thủy, xe lửa, hạ tầng văn minh và thực trạng Việt Nam lạc hậu dưới ách đô hộ. Sự phát triển vượt bậc của phương Tây khiến các sĩ phu vừa khâm phục, vừa đau xót cho cảnh nước mất nhà tan.

Ngôi nhà cụ cử Sắc tràn ngập không khí ấm áp khi tiếp đón hai vị khách quý là Thượng thư Đào Tấn và ông Lê Văn. Trong cuộc đối thoại tư tưởng sâu sắc bên chén rượu nhạt, các vị khách đã bày tỏ sự kính trọng đặc biệt đối với bà cử Sắc. Bà chính là hình ảnh tiêu biểu của người mẹ xứ Nghệ tần tảo, đức hạnh, sẵn sàng hy sinh cả cuộc đời để vun đắp cho sự nghiệp học hành của chồng, con.

Trong dòng hồi tưởng của cụ Sắc, hình ảnh bà Hoàng Thị Loan hiện lên đầy xúc động với bài học khai tâm về chữ "Hiếu". Chỉ bằng những nét chữ viết từ than củi trên nền nhà với dòng "Nhị thập tứ hiếu", bà đã kiên nhẫn giảng giải rằng hiếu không chỉ là chữ nghĩa mà là đạo lý thờ kính, phụng dưỡng cha mẹ. Bài học mộc mạc ấy chính là nền móng đầu tiên hình thành nên nhân cách cao đẹp của cậu bé Côn.

Trong bài giảng về hiền tài, cụ cử Sắc khẳng định tài năng không do trời ban mà đúc kết từ nòi giống và sự khổ luyện "trí học - chí hành". Qua gương sáng của các bậc tiền nhân, thầy truyền dạy tám chữ vàng: Nhân, Hiếu, Trung, Nghĩa, Đức, Lễ, Trí, Tín. Đây chính là kim chỉ nam giúp học trò rèn luyện khí tiết kẻ sĩ và ý thức trách nhiệm với vận mệnh dân tộc.

Lớp học của cụ Sắc là biểu tượng tình người, nơi cậu bé khuyết tật Rèn được đón nhận bình đẳng. Nguyễn Sinh Côn trực tiếp kèm cặp, gieo mầm sẻ chia, nhân ái – nền tảng tư tưởng vị nhân sinh sau này.

Phần này khắc họa quá trình khổ luyện của cụ Nguyễn Sinh Sắc tại nhà thầy Tú Hoàng Xuân Đường, nổi bật ở tinh thần hiếu học, cần cù lao động, sống nhân hậu, qua đó hun đúc nền tảng đạo đức vững bền cho thế hệ sau.

Trong cuộc trò chuyện giữa Phan Bội Châu và Nguyễn Sinh Sắc, hai bậc trí giả đã cùng tôn vinh nhân cách của Đào Tấn – vị quan đại thần và nghệ sĩ tuồng lỗi lạc. Họ thống nhất rằng giá trị thực sự của Đào Tấn không nằm ở phẩm hàm, chức tước mà ở khí tiết kẻ sĩ. Qua nghệ thuật tuồng, ông đã khéo léo gửi gắm nỗi đau mất nước, dùng tiếng nói trung nghĩa để phê phán gian thần và thức tỉnh lòng người.

Sau ngày giỗ, trò chuyện với ông bà Cử Sắc, chí sĩ Phan Bội Châu bày tỏ cảm phục tư chất khác thường của cậu bé Côn; sớm nhận ra ở đứa trẻ thông minh, ham học, giàu lòng yêu nước mầm mống chí khí lớn.

Qua mâm cỗ và những câu chuyện của cha mẹ, Côn không chỉ thấu hiểu công ơn sinh thành mà còn sớm nhận ra sự bất công của tư tưởng trọng nam khinh nữ. Dù mẹ là người trực tiếp dạy dỗ những con chữ đầu đời, công lao ấy thường bị xã hội xem nhẹ hơn người cha. Những quan sát tinh tế này đã sớm gieo vào lòng Côn mầm mống về lẽ công bằng và tư tưởng nhân văn tiến bộ.

Từ lòng ngưỡng mộ khí tiết trung liệt của Tôn Thất Thiệp bảo vệ vua Hàm Nghi, Côn sớm bồi đắp tinh thần trung nghĩa, yêu nước. Nhân cách ấy còn hiện lên qua tình bạn trong trẻo, sự chu đáo, che chở dành cho Huệ Minh trên chặng đường gian khó.

Qua lời cụ Cử Sắc, tác phẩm khắc họa ba vua trẻ thời nước mất. Kiến Phúc yếu đuối, Đồng Khánh cầu vinh, còn Hàm Nghi trở thành biểu tượng chí khí, chọn cùng Tôn Thất Thuyết đứng về phía nhân dân chống Pháp.